پول یکی از آشناترین و درعین‌حال مبهم‌ترین پدیده‌های زندگی اقتصادی ماست؛ چیزی که هر روز با آن سروکار داریم، اما کمتر کسی می‌تواند به‌روشنی توضیح دهد که چرا و چگونه کارکرد پیدا می‌کند. مارکس و مسئلهی پول اثر سوزان دو برونوف، اقتصاددان فرانسوی، یکی از دقیق‌ترین و تأثیرگذارترین تلاش‌ها برای بازخوانی نظریه‌ی پول در اندیشه‌ی مارکس است؛ نظریه‌ای که در نگاه نخست ممکن است پراکنده و ناتمام به‌نظر برسد، اما دو برونوف نشان می‌دهد که این نظریه، در دل کتاب سرمایه، انسجامی نظام‌مند و بدیع دارد.
این کتاب نخستین‌بار در سال ۱۹۶۷ با عنوان فرانسوی La Monnaie chez Marx منتشر شد و در سال ۱۹۷۶ با عنوان Marx on Money به انگلیسی ترجمه شد. سال‌ها بعد، پس از درگذشت دو برونوف در سال ۲۰۱۵، نشر ورسو بار دیگر این اثر را در مجموعه‌ی «متفکران رادیکال» دوباره چاپ کرد؛ که این نشانه‌ای است از جایگاهی که این کتاب همچنان در میان آثار کلاسیک اقتصاد سیاسی مارکسیستی دارد. دو برونوف خود استاد دانشگاه پاریس‑نانتر بود، سال‌ها در چارچوب سنت اقتصاد سیاسی فرانسوی بر مسائل پول، اعتبار و سیاست‌های پولی کار کرد، و در کنار فعالیت آکادمیک، به حزب کمونیست فرانسه و جنبش استقلال‌خواهی الجزایر نیز پیوند داشت. این زمینه‌ی فکری و سیاسی، در سراسر کتاب، در دقتِ نظری و در حساسیت او نسبت به پیامدهای اجتماعیِ نظریه‌ی اقتصادی، احساس می‌شود.
پرسش اصلی کتاب این است: چرا مارکس تحلیل خود از سرمایه‌داری را، در همان آغاز جلد نخست سرمایه، با بحثی انتزاعی درباره‌ی کالا و پول شروع می‌کند؛ بحثی که در نگاه اول هیچ ارتباط مستقیمی با روابط خاص سرمایه‌داری ندارد؟ بسیاری از شارحان مارکس، از جمله اقتصاددانانی چون شومپیتر، همین بخش را نشانه‌ی ضعف یا سردرگمی در نظریه‌ی مارکس دانسته‌اند. اما دو برونوف استدلال می‌کند که این ترتیب نه سهل‌انگاری بلکه انتخابی روش‌شناختی و آگاهانه است؛ چراکه مارکس پیش از آنکه به تحلیل ویژگی‌های سرمایه‌داری بپردازد، لازم می‌بیند نخست یک «نظریه‌ی عام» از پول را، مستقل از هر شکل تاریخی مشخص، صورت‌بندی کند. تنها بر این پایه است که می‌توان فهمید پول، وقتی وارد چارچوب تولید سرمایه‌داری می‌شود، چه نقش خاصی پیدا می‌کند و چگونه با پدیده‌ی اعتبار گره می‌خورد.
کتاب برای پیگیری این استدلال به دو بخش اصلی تقسیم شده. بخش نخست به «نظریه‌ی عام پول» اختصاص دارد و کارکردهای بنیادین پول را ـــــ به‌عنوان سنجه‌ی ارزش، واسطه‌ی گردش، ابزار ذخیره‌سازی، وسیله‌ی پرداخت و پول جهان‌شمول ـــــ در چارچوبی مستقل از سرمایه‌داری بررسی می‌کند. بخش دوم، با عنوان «پول و سرمایه‌داری»، همین مفاهیم را به بستر انضمامیِ تأمین‌مالی انباشت سرمایه، چرخه‌ی سرمایه، بازتولید محصول اجتماعی، و در نهایت ساختارهای اعتبار، بانکداری، نرخ بهره و بحران‌های مالی می‌کشاند. حرکت از انتزاع به انضمام، محور روش‌شناختی کتاب است و همان چیزی است که دو برونوف آن را کلید فهم صحیح رابطه‌ی میان «پول» و «اعتبار» در نظام سرمایه‌داری می‌داند؛ رابطه‌ای که به گفته‌ی او در بسیاری از تفسیرهای رایج از مارکس، به‌ویژه در سنت هیلفردینگی، به‌درستی صورت‌بندی نشده است.
نکته‌ی مهم این است که تحلیل دو برونوف، با آنکه ریشه در متن سرمایه دارد، به یک شرح صرفاً تاریخی یا تفسیر آکادمیکِ محض محدود نمی‌ماند. او نشان می‌دهد که استدلال مارکس درباره‌ی سرشت پولیِ پول ـــــ اینکه پول را نمی‌توان صرفاً کالایی در میان کالاهای دیگر یا نمادی خنثی از ارزش قلمداد کرد ـــــ تا امروز نیز موضوعیت دارد و می‌تواند چارچوبی برای فهم بحران‌های پولی و مالی معاصر فراهم کند. به‌همین دلیل، این کتاب علاوه‌بر ارزش تاریخی‌اش در سنت اقتصاد سیاسی مارکسیستی، همچنان یکی از منابع پایه برای هرکسی است که می‌خواهد رابطه‌ی میان پول، اعتبار و بحران سرمایه‌داری را با دقتی نظری و نه صرفاً شهودی بفهمد.
دیدگاه‌ها (۰)