چکیده
مارکس در پس‌گفتارِ سرمایه هگل را ستود و گفت که قصد دارد جنبه‌های ایدئالیستی دیالکتیک او را وارونه کند. این گفته‌ی مشهور گمراه‌کننده است، زیرا مارکس از جوانی منطق هگل را وارونه می‌کرد. نظریه‌ی ازخودبیگانگی (self-alienation theory) و ماتریالیسم تاریخی (historical materialism) دو نمونه از این کارند. بااین‌همه، اولی بر اندیشه‌ی فویرباخ استوار بود و دومی با هدایت انگلس پیش رفت. وارونه‌سازی دیالکتیک هگل در سرمایه با همه‌ی این کوشش‌های پیشین تفاوتی اساسی دارد و به‌راستی یگانه و بدیع است. مارکس در اینجا به نظام دیالکتیک هگل، که نشان می‌دهد روح چگونه خود را تحقق می‌بخشد (self-realization)، وفادار ماند، جز در یک نکته. او بحث خود را از بت‌واره‌ی کالا (fetish of the commodity)، یعنی روحی که به چیز تعلق می‌گیرد، آغاز کرد و فرایند دگردیسی آن را به بت‌واره‌ی سرمایه، یعنی بت‌واره‌ی مطلق (absolute)، نشان داد.
معمولاً مفهوم بت‌واره نزد مارکس را نوعی استعاره یا کنایه می‌دانند. اما بت‌واره چیزی واقعی است که اعتبار (credit) را ممکن می‌کند. هنگامی که بت‌واره‌ی کالا به بت‌واره‌ی سرمایه تکامل می‌یابد، بر جامعه‌ی انسانی چیره می‌شود. این امر به‌ویژه در جلد سوم آشکار است. در آنجا، با گسترش اعتبار، سرمایه به کالا بدل می‌شود و صورتِ سرمایه‌ی سهامی (joint-stock) به خود می‌گیرد. مارکس در عین وفاداری به حکم هگل که «پایان باید میانجیِ آغاز باشد»، با نشاندنِ «بت‌واره» به جای «روحِ» هگل، منطق او را وارونه می‌کند.
۱
مارکس در پس‌گفتارِ ویراست دومِ سرمایه (۱۸۷۳) هگل را می‌ستاید. در آن زمان با هگل همچون «سگی مرده» رفتار می‌کردند. خود مارکس حدود سی سال پیش از آن به‌شدت از هگل انتقاد کرده بود. در پس‌گفتار می‌نویسد «[من] نزدیک به سی سال پیش، زمانی که هنوز مُد روز بود، از وجه رازآمیزکننده‌ی [هگل] انتقاد کردم.» اما حالا اعلام می‌کند «ازاین‌رو آشکارا خود را شاگرد آن اندیشمند بزرگ خواندم و حتی اینجا و آنجا در فصل نظریه‌ی ارزش (theory of value) با شیوه‌ی بیان خاص او عشوه‌گری کردم. اینکه دیالکتیک به دست هگل رازآمیز می‌شود، به‌هیچ‌روی مانع از آن نشد که او نخستین کسی باشد که شکل‌های کلی حرکت دیالکتیک را به‌نحوی جامع و آگاهانه عرضه کرد. دیالکتیک نزد او روی سر ایستاده است. باید آن را وارونه کرد تا هسته‌ی عقلانیِ نهفته در پوسته‌ی رازآلودش آشکار شود.»
این گفته‌ی مشهور ممکن است گمراه‌کننده باشد، چون می‌دانیم مارکس از جوانی منطق هگل را وارونه می‌کرد. اما وارونه‌سازی هگل در سرمایه تفاوتی اساسی داشت و فقط همین وارونه‌سازی از خود مارکس بود.
مارکسِ جوان در آثاری چون درباره‌ی منطق هگل (On Hegel’s Logic) (۱۸۴۳)* و دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی (Economic and Philosophical Manuscripts) (۱۸۴۴) از دیدگاه ایدئالیستی هگل انتقاد کرد. بااین‌حال، نقدهای او در این آثار اساساً وامدار فویرباخ بود. اما همان‌طور که خود مارکس اذعان می‌کند، نظریه‌ی فویرباخ از درکِ «فعالیت حسی (sensuous activity)» بازمی‌ماند و هگل توانسته بود آن را دریابد، هرچند به‌نحوی ایدئالیستی. به گفته‌ی مارکس، اندکی پس از نوشتن آن آثار، «عیب اصلی همه‌ی انواع ماتریالیسم تا به امروز، از جمله ماتریالیسم فویرباخ، این است که چیز، واقعیت و حس‌پذیری (sensuousness) را فقط در قالب ابژه یا تأمل (contemplation) درک می‌کنند و آن را فعالیت حسی انسان، یعنی پراتیک (practice)، در نظر نمی‌گیرند و به‌نحوی سوبژکتیو (subjectively) نمی‌فهمند. ازاین‌رو، در تقابل با ماتریالیسم، ایدئالیسم وجه فعال را بسط داد، هرچند طبعاً فعالیت واقعی و حسی را در مقام چنین فعالیتی نمی‌شناسد.» (تزهایی درباره‌ی فویرباخ (Theses on Feuerbach)، ۱۸۴۵)
مارکس و انگلس در ایدئولوژی آلمانی (German Ideology) (۱۸۴۶)، که پس از «تزهایی درباره‌ی فویرباخ» نوشته شد، ماتریالیسم تاریخی را در برابر دیدگاه ایدئالیستی هگل طرح کردند. در دیدگاه هگل، تاریخ فرایندی است که طی آن روح یا ایده خود را محقق می‌کند. آنان تاریخ را از منظر «فعالیت حسی» انسان و در مقام محصول مبارزه‌ی طبقاتی (class struggle) برآمده از مناسبات تولید (relations of production) می‌دیدند. اما این دیدگاه را انگلس پیش کشید. مارکس در مجموع ماتریالیسم تاریخی را پذیرفت، اما موضع او تفاوتی ظریف داشت که در هجدهم برومرِ لوئی بناپارت (The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte) (۱۸۵۲) پیداست. مارکس در آنجا کوشید روشن کند چگونه مردی که تا پیش از انقلاب ۱۸۴۸ جز اینکه برادرزاده‌ی ناپلئون بود کسی به حساب نمی‌آمد، توانست رئیس‌جمهور و سپس امپراتور شود. منطق متعارفِ شیوه‌ی تولید (mode of production) و مبارزه‌ی طبقاتی از حل این معما برنمی‌آید و از توضیح معمای سرمایه‌داری نیز عاجز است. نکته‌ی دیگری هم هست. ماتریالیسم تاریخی در ظاهر ماتریالیستی است، اما در واقع آشکارا بر ایدئالیسم هگل تکیه دارد.
هنگامی که مارکس به نقد اقتصاد سیاسی (critique of political economy) روی آورد، ماتریالیسم تاریخی برایش صرفاً «رشته‌ی راهنما»ی سودمندی بود. درعین‌حال، چنان‌که اشاره کردم، نقد هگل در سرمایه گسستی اساسی از همه‌ی نقدهای پیشین مارکس بر هگل است و مختص خود اوست. در همان حال، مارکس هیچ‌گاه پیش از آن چنین پیرو وفادار هگل نبود. پیرویِ او از هگل فراتر از عشوه‌گری با «شیوه‌ی بیان خاص او [هگل]» در «اینجا و آنجای فصل نظریه‌ی ارزش» است. او از آغاز تا پایان به هگل وفادار می‌ماند.
مارکس در پیش‌گفتار ویراست دوم سرمایه، که در آغاز این مقاله از آن نقل کردم، در ادامه می‌گوید «دیالکتیک در شکل رازآمیزشده‌ی خود در آلمان مُد روز شد، زیرا به نظر می‌رسید به آنچه هست جلوه‌ای دیگر می‌دهد و آن را تجلیل می‌کند. دیالکتیک در شکل عقلانی‌اش برای بورژوازی و سخنگویان جزم‌اندیش آن مایه‌ی رسوایی و نفرت است، زیرا در فهم ایجابیِ (positive understanding) آنچه هست، هم‌زمان نفی آن و نابودی ناگزیرش را نیز درمی‌یابد، زیرا هر شکل تکوین‌یافته در تاریخ را سیال و در حرکت می‌بیند و از این‌رو وجه گذرای آن را نیز درمی‌یابد، و زیرا در گوهر خود نقاد و انقلابی است و از هیچ چیز مرعوب نمی‌شود.» خلاصه اینکه سرمایه می‌کوشد «نابودی ناگزیر» سرمایه‌داری را از راهِ «فهم ایجابیِ» خودِ سرمایه‌داری دریابد.
اگر در اینجا بتوان از وارونه‌سازی ماتریالیستیِ منطق هگل سخن گفت، دلیلش آن است که «سرمایه» به‌جای «روح» سوژه‌ی تکوین دیالکتیکی می‌شود. به بیان دیگر، سرمایه سیر تکوین دیالکتیکی از بت‌واره‌ی کالا تا بت‌واره‌ی سرمایه را درمی‌یابد. در بخش‌های بعد این نکته را شرح خواهم داد. فعلاً همین‌قدر بگویم که مارکس با پیرویِ وفادارانه از ایدئالیسمِ منحرفِ هگل روشن کرد که چگونه «انحرافی ایدئالیستی (idealist perversity)» به نام «سرمایه‌داری» شکل گرفت.
به‌طور مشخص، مارکس کوشید قدرت ایدئالِ پول و اعتبار را روشن کند. به همین منظور، بررسی سرمایه‌داری را از مبادله آغاز کرد و تولید را نقطه‌ی عزیمت قرار نداد، هرچند در ماتریالیسم تاریخی کفه‌ی تولید سنگین‌تر است. نقطه‌ی آغاز مارکس در سرمایه مبادله‌ی کالا بود و او مناسبات تولید، از جمله رابطه‌ی میان سرمایه‌داران و کارگران، را نقطه‌ی آغاز نگرفت. او نشان داد که مناسبات تولید در جامعه‌ی سرمایه‌داری چگونه از خلال رابطه‌ی مبادله میان پول و کالا شکل می‌گیرند.
در ماتریالیسم تاریخیِ متعارف، روبنای سیاسی و ایدئولوژیک به‌واسطه‌ی پایه‌ی اقتصادی (economic base) یا زیربنا (infrastructure) به‌نحوی چندگانه تعیّن می‌یابد. اما با این دیدگاه نمی‌توان نشان داد که چرا قدرت ایدئالیستی و دینیِ پول و اعتبار بر اقتصاد سرمایه‌داری حاکم است. به همین دلیل مارکس از مبادله آغاز کرد. همین نکته درباره‌ی جوامع پیشاسرمایه‌داری نیز صدق می‌کند، هرچند در آن‌ها شیوه‌های مبادله‌ی دیگری رواج دارد. برای نمونه، در جامعه‌ی بدوی شیوه‌ی مبادله‌ی متقابل در درجه‌ی نخست اهمیت قرار دارد. به این معنا می‌توان گفت روبنای ایدئولوژیک در جامعه‌ی بدوی را شیوه‌ی مبادله مستقیماً تعیین می‌کند، زیرا این شیوه پایه‌ی اقتصادی آن جامعه است.[۱]
۲
بااین‌همه، سرمایه در عمل دیدگاه‌های ماتریالیسم تاریخیِ پیشین و اقتصاد کلاسیک را درهم می‌آمیزد. در نتیجه، وجه متمایز موضع آن از نظر پنهان می‌ماند. برای نمونه، مارکس کتاب را با طرح نظریه‌ی ارزش کار، برگرفته از اقتصاد کلاسیک، آغاز می‌کند، اما بی‌درنگ به رویکردی دیگر روی می‌آورد و ارزش کالا را از منظر مبادله و شکل ارزش (value form) بررسی می‌کند. به بیان دیگر، پول و سرمایه را مستقل از نظریه‌ی ارزش کار توضیح می‌دهد. بااین‌حال، طرح نظریه‌ی ارزش کار در آغاز کتاب سوءتفاهم‌های گوناگونی پدید آورد و سبب شد از نظر دور بماند که چرا آغاز کردن از کالا برای نظامِ سرمایه ضروری بود.
اقتصاددانان کلاسیک از آدام اسمیت به بعد ارزش کالا را در کاری می‌دیدند که صرف تولید آن شده بود و پول را صرفاً نشانه‌ی این ارزش کار می‌دانستند. با این کار راز پول را می‌زدودند. مقصودشان رد آموزه‌های جزمیِ حاکمِ پیشین، از جمله مرکانتیلیسم (mercantilism) و شمش‌گرایی (bullionism)، بود. اقتصاددانان کلاسیک می‌کوشیدند با روشنگری، مردم را از توهم دینی در اقتصاد برهانند. از این حیث، مارکسِ جوان هم وقتی نقد فویرباخ بر دین را در اقتصاد به کار بست، صرفاً همان خط فکری اقتصاددانان کلاسیک را دنبال می‌کرد. این حکم درباره‌ی سوسیالیست‌های همان دوره، از جمله رابرت اوئن، پرودون و سوسیالیست‌های ریکاردویی نیز صادق است. آنان بر این باور بودند که برای پشت‌سر گذاشتنِ سرمایه‌داری کافی است حواله‌های کار (labor vouchers) جایگزین پول شوند.
در مقابل، مارکس در سرمایه، با آنکه برای نظریه‌ی ارزش کارِ اقتصاد کلاسیک اعتبار قائل بود، به این سادگی از کنار مسئله‌ی پول نگذشت. او معتقد بود راز سرمایه‌داری در راز پول نهفته است. از این حیث می‌توان گفت مارکس به مرکانتیلیسم و شمش‌گرایی بازگشت، همان دو آموزه‌ای که آدام اسمیت صرفاً به ریشخند گرفته و کنار زده بود. مبنای شمش‌گرایی این باور است که پول به‌خودی‌خود قدرت دارد، یعنی این حق را به دارنده‌اش می‌دهد که کالاهای دیگر را به دست آورد. رانه‌ی (drive) انباشت این قدرت، حرکت سرمایه (دگردیسیِ (metamorphosis) آن) را به پیش می‌راند. اما چرا پول چنین قدرتی دارد؟
مارکس در جوانی، با استناد به «تیمون آتنی» (Timon of Athens)، اثر شکسپیر، درباره‌ی پول چنین بحث می‌کند.
«شکسپیر به‌ویژه بر دو خاصیت پول انگشت می‌گذارد.
۱. پول الوهیتِ دیدنی است. همه‌ی خواص انسانی و طبیعی را به ضدشان بدل می‌کند و همه‌چیز را درهم می‌آمیزد و از شکل می‌اندازد. محال‌ها به نیروی آن به هم جوش می‌خورند.
۲. پول روسپیِ همگان و جاکشِ مشترکِ مردم و ملت‌هاست.
مسخ و درآمیختنِ همه‌ی کیفیات انسانی و طبیعی و برادر شدنِ محال‌ها، یعنی قدرت الهیِ پول، از این خصلت پول برمی‌خیزد که سرشت نوعیِ (species-nature) انسان‌هاست، سرشتی که بیگانه شده، بیگانه می‌کند و خود را واگذار می‌کند. پول تواناییِ بیگانه‌شده‌ی نوع بشر است.»
روشن است که مارکس در اینجا نقد فویرباخ بر دین را در مورد پول به کار می‌بندد. وارونه‌سازی ماتریالیستیِ هگل به دست فویرباخ همچنان در چارچوب اندیشه‌ی هگل می‌مانْد. مارکس هم در اینجا، با همه‌ی هیاهویی که در نقد اقتصاد کلاسیک به پا می‌کند، همچنان در چارچوب آن باقی می‌ماند.
اما مارکسِ سرمایه موضعی دیگر دارد. کم نبودند اندیشمندانی که به معمای پول اندیشیده بودند. مارکس نخستین کسی بود که ردِ این معما را گرفت و به کالا رسید، چیزی که چنان «بدیهی» و «پیش‌پاافتاده» می‌نماید که کسی به‌راستی به آن توجه نکرده بود. «کالا در نگاه نخست چیزی بی‌اندازه بدیهی و پیش‌پاافتاده می‌نماید. اما تحلیلش نشان می‌دهد که چیزی است بسیار غریب، آکنده از ظرافت‌های متافیزیکی و باریک‌بینی‌های الهیاتی.» (سرمایه، جلد ۱، ص. ۱۶۳)
کالا صرفاً یک ابژه نیست. کالا شکلی است که یک چیز هنگام مبادله به خود می‌گیرد. چیز «ماده‌ای محسوس (sensuous matter)» است، اما «همین که به کالا بدل می‌شود، به چیزی فراتر از حس‌پذیری بدل می‌شود.» چیزی مانند روح به آن تعلق می‌گیرد. «این همان چیزی است که بت‌وارگی (fetishism) می‌نامم. به‌محض آنکه محصولات کار به‌صورت کالا تولید می‌شوند، بت‌وارگی به آن‌ها می‌چسبد و ازاین‌رو از تولید کالا جدایی‌ناپذیر است.» (ص. ۱۶۵) «معمای بت‌واره‌ی پول همان معمای بت‌واره‌ی کالاست که اکنون در برابر چشمانمان آشکار شده و خیره‌مان می‌کند.» (ص. ۱۸۷)
پیداست که بررسی بت‌وارگیِ کالا مستلزم بررسی موشکافانه‌ی مبادله‌ی کالاست. به نظر می‌رسد مارکس به تولید اولویت می‌دهد. اما آنجا که چنین می‌کند، توجهش به «تولید کالا» معطوف است، یعنی تولید به قصد مبادله. مارکس می‌نویسد «ارزش مصرفیِ (use-value) یک چیز بدون مبادله، یعنی در رابطه‌ی مستقیمِ میان چیز و انسان، تحقق می‌یابد، حال آنکه ارزش آن تنها در مبادله، یعنی در فرایندی اجتماعی، تحقق می‌یابد.» (ص. ۱۷۷) معمای کالا را باید در مبادله جست، نه در تولید. ما که در جوامع مدرن زندگی می‌کنیم چنان به اقتصاد بازار (market economy) خو گرفته‌ایم که پیدایش پول از فرایند مبادله‌ی کالا را بدیهی می‌انگاریم. اما ابتدا باید پرسید که اصلاً مبادله‌ی چیزها چگونه در جامعه ممکن شد.
مارکس تأکید داشت که مبادله‌ی کالا میان جماعت‌ها روی می‌دهد. «مبادله‌ی کالاها از مرزهای جماعت‌ها، یعنی از نقاط تماسِ آن‌ها با جماعت‌های دیگر، آغاز می‌شود.» (ص. ۱۸۲) بااین‌حال، این امر به مبادله‌ی کالا محدود نمی‌شود. هدیه و عوضِ آن (gift and return) (عمل متقابل (reciprocity)) نیز همین‌گونه است. درون جماعتی از شکارگران و گردآورندگان هیچ نوع مبادله‌ای صورت نمی‌گیرد. فرآورده‌ها را یک‌جا گرد می‌آورند و به‌تساوی توزیع می‌کنند. چنین جماعتی امروز در قالب خانواده به جا مانده است. پس باید توجه داشت که هر نوع مبادله‌ای میان جماعت‌های متفاوت آغاز می‌شود، یعنی در برخورد با دیگرانی ناآشنا و غریب. حال چنین مبادله‌ای چگونه ممکن می‌شود؟
مارسل موس، انسان‌شناس، مبادله‌ی آغازین را در مبادله‌ی هدیه و عوض یافت و آن را برحسب جان‌انگاری (animism) توضیح داد. روحی به چیزِ هدیه‌داده‌شده تعلق می‌گیرد و مردم را وامی‌دارد که هدیه را بپذیرند و عوضش را بدهند. او به پیروی از رسم‌های مائوری‌ها (Māori)، این روح را هاو (Hau) نامید. هاو به آن چیز حق یا قدرتی می‌دهد تا عوضِ خود و به انجام رسیدنِ مبادله را مطالبه کند. می‌توان گفت وقتی مارکس ارزش مبادله‌ای (exchange value) را «بت‌واره» خواند، به نمونه‌ای از همین دست بازگشت.
تأمل‌برانگیز است که در دوره‌ای که مارکس خود را وقف نوشتن سرمایه کرده بود، دو کتاب منتشر شد. یکی خاستگاه گونه‌ها (Origin of Species) (۱۸۵۹) اثر چارلز داروین (Charles Darwin) بود، که مارکس آن را مؤیدِ درک خود از صورت‌بندی اقتصادی جامعه به‌منزله‌ی «فرایندی از تاریخ طبیعی» می‌دانست (پیش‌گفتارِ ویراست نخست، ۱۸۶۷). چنان‌که مشهور است، مارکس سرمایه را به داروین تقدیم کرد. کتاب دیگر فرهنگ بدوی (The Primitive Culture) (۱۸۷۱) اثر ادوارد برنت تایلِر بود. تایلر دریافت که باور به موجودات روحانی یا «جان (anima)» کهن‌ترین شکل دین است. اندیشه‌ی او درباره‌ی جان‌انگاری بعدها بارها نقد و بازنگری شد، اما همواره توجه انسان‌شناسان را به خود جلب کرد. پیداست که آنچه موس هاو می‌نامید نوعی جان است. جالب اینکه اندیشه‌ی مارکس درباره‌ی بت‌وارگی با جان‌انگاری تایلر هم‌نواست.[۲] بهتر است آنچه را مارکس بت‌واره می‌نامید از دیدگاه انسان‌شناختی بررسی کنیم، به‌جای آنکه آن را صرفاً استعاره بدانیم.
باید به یاد داشت که مارکس، آنجا که در سرمایه از بت‌واره‌ی کالا می‌نوشت، نوعی جان‌انگاری در نظر داشت. بت‌واره در اینجا نیرویی از جنس جان است و نمی‌توان آن را به استعاره‌ای صرف فروکاست. بت‌وارگیِ کالاها نیز صرفاً محصول جانبیِ مبادله‌ی کالا نیست. در واقع، همین که به مبادله می‌اندیشیم، ناگزیر با مسئله‌ی جان روبه‌رو می‌شویم، زیرا مبادله با دیگرانِ ناآشنا به قدرتی نیاز دارد که آن را تضمین کند. در روزگاری که قانون و دولت (state) وجود نداشت، همین قدرت روحانی یا بت‌واره‌ی وابسته به چیزها مبادلات را تضمین می‌کرد. اعتبار هم از این بت‌واره سرچشمه می‌گیرد. موس می‌گوید «هدیه ضرورتاً مفهوم اعتبار را در خود دارد. تحول حقوق اقتصادی از مبادله‌ی پایاپای (barter) به فروش و از فروش نقدی به فروش اعتباری روی نداده است. از یک سو، مبادله‌ی پایاپای از نظامی برآمد که در آن هدیه‌ها را می‌دادند و در مهلتی معین عوضشان را می‌دادند. این تحول با فرایندی از ساده‌سازی صورت گرفت، یعنی با کوتاه شدن مهلت‌هایی که پیش‌تر به‌دلخواه تعیین می‌شدند. از سوی دیگر، خریدوفروش هم به همین ترتیب پدید آمد و فروش با مهلتی مشخص، به‌صورت نقدی یا به شکل وام دادن انجام می‌شد.»
اعتبار مقدم بود و مبادله‌ی پایاپای از دل آن پدید آمد. خریدوفروش نیز از اعتبار سرچشمه می‌گیرد. نتیجه اینکه پول هم از اعتبار سرچشمه می‌گیرد. بنابراین، مبادله‌ی هدیه در سطح منطق بر مبادله‌ی پایاپای تقدم دارد. به نظر می‌رسد این تقدم در تاریخ نیز صادق باشد. برای نمونه، همان‌طور که مالینوفسکی نشان داد، حلقه‌ی کولا (Kula ring) در جزایر تروبریاند (Trobriand Islands) نوعی مبادله‌ی هدیه است که مبادله‌ی پایاپای یا دادوستد نیز آن را همراهی می‌کند. در این مورد، مبادله‌ی هدیه با برقراری روابط دوستانه میان جماعت‌های متفاوت، راه را برای مبادله‌ی پایاپای هموار می‌کند. ازآنجاکه مبادله به‌طور کلی میان جماعت‌ها صورت می‌گیرد، به چیزی نیاز دارد که آن را تضمین کند. قدرتی روحانی که به چیزهای مبادله‌شده تعلق می‌گیرد این تضمین را فراهم می‌کند. مارکس همین قدرت را بت‌واره می‌نامید.
حال ببینیم مبادله میان جماعت‌ها در کجا صورت می‌گرفت. خاستگاه آنچه بازار می‌نامیم به همین‌جا بازمی‌گردد. یکی از شکل‌های اولیه‌ی بازار، دادوستد خاموش (silent trade) است. گروهی کالاهایی را برای دادوستد در جایی معین می‌گذارد و کنار می‌کشد. سپس گروه دیگر می‌آید و کالاها را وارسی می‌کند. اگر از کالاها خوشش بیاید، آن‌ها را برمی‌دارد، در عوض کالاهای خود را می‌گذارد و می‌رود. فیلیپ جیمز همیلتون گریرسون، که در اثر کلاسیکش دادوستد خاموش (The Silent Trade) (۱۹۰۳) این رسم را در گوشه‌وکنار جهان بررسی کرد، به این نتیجه رسید که مکان‌هایی که برای دادوستد خاموش برمی‌گزینند باید بی‌طرفی خود را حفظ کنند. برای نمونه، مکان‌های مقدس مناسب‌اند. این مکان‌ها رفته‌رفته به بازار تبدیل شدند. بازار بیگانگان یا خارجیان را می‌پذیرد و از آن‌ها محافظت می‌کند، افراد و جماعت‌های گوناگون را به هم پیوند می‌دهد و به این ترتیب فضای اجتماعی خاصی پدید می‌آورد.
معمولاً می‌گویند پول از مبادله‌ی کالا در بازارها پدید آمد. این گفته پذیرفتنی است. بااین‌حال، باید به یاد داشت که بازار فضای بسیار متمایزی بود، «فضایی اجتماعی، مقدس و بی‌طرف» که غارت یا تعرضِ هیچ قبیله یا دولتی را برنمی‌تافت. اندیشه‌ی امروزیِ برتری بازار از همین‌جا سرچشمه می‌گیرد. بازار در پناه دولت یا قانون شکل نگرفت. برعکس، در اصل فضایی حرمت‌دار بود که دولت نمی‌توانست اقتدار خود را در آن اعمال کند. برای نمونه، شهرهای آزادِ اروپای قرون وسطی در درجه‌ی نخست به یاری همین قدرتِ بازار شکل گرفتند.
افراد گوناگون کالاهای گوناگونی به بازار می‌آورند. اما به‌ندرت فرصتی برای مبادله‌ی پایاپای پیدا می‌کنند. عرضه و تقاضایشان به‌سادگی با هم جور درنمی‌آید، از جمله به این دلیل که فرآورده‌ها از فصلی به فصل دیگر فرق می‌کنند. در چنین وضعی به «اعتبار» نیاز است تا به انجام رسیدنِ مبادله به تعویق بیفتد. بنابراین گیرنده‌ی کالا نشانه‌ای به دهنده می‌دهد که بیانگر حقِ گرفتن عوض است. می‌توان این نشانه را در ازای کالای دلخواه به کسان دیگری واگذار کرد. همین نشانه به پول بدل شد. به این معنا، پول به قدمت اعتبار است.
۳
ارزش مبادله‌ایِ پول (حق خریدن کالایی) از بت‌واره‌ای می‌آید که پول از آن برخوردار است. اما بت‌واره‌ی پول با بت‌واره‌ی کالا فرق دارد. بت‌واره‌ی کالا طی فرایندی معین به بت‌واره‌ی پول بدل می‌شود. بت‌وارگیِ کالاها به این معناست که کالا قدرت یا حقِ مبادله با جماعت‌های دیگر را دارد. مارکس فرایند پیدایش بت‌واره‌ی پول را با نظریه‌ی شکل ارزش توضیح داد. هر کالا مدعیِ حق مبادله با کالاهای دیگر است، اما تحقق این حق در عمل دشوار است. ازاین‌رو، کالاها برای حل این مشکل هم‌داستان می‌شوند و در اقدامی مشترک، یکی از کالاها را به‌عنوان «هم‌ارز عامِ خود (universal equivalent)» از کالاهای دیگر جدا می‌کنند. این کالا همان پول است. «شکل پولی (money-form) چیزی جز بازتاب مناسباتِ میان همه‌ی کالاهای دیگر بر یک کالای واحد نیست.» (ص. ۱۸۴) پول، که کالایی مانند کالاهای دیگر بود، رفته‌رفته چیزی خاص به نظر آمد. «در ظاهر چنین می‌نماید که همه‌ی کالاهای دیگر ارزش‌های خود را به‌طور عام در کالایی خاص بیان می‌کنند چون آن کالا پول است، حال آنکه پول شدنِ آن کالای خاص حاصلِ آن است که همه‌ی کالاهای دیگر ارزش‌های خود را به‌طور عام در آن بیان می‌کنند.» (ص. ۱۸۷)
مارکس به منشأ پول از دیدی غیرتاریخی نگریست و آن را در نوعی «قرارداد اجتماعی (social contract)» میان کالاها یافت. این توضیح بیش از هر چیز به توضیح هابز درباره‌ی فرمانروا (sovereign) شباهت دارد. هر دو آزمایش فکری غیرتاریخی‌اند. «در تحلیل شکل‌های اقتصادی نه میکروسکوپ به کار می‌آید و نه واکنشگرهای شیمیایی. نیروی انتزاع باید جای هر دو را بگیرد.» (سرمایه، جلد ۱، ص. ۹۰)
از این حیث، شاید نظریه‌ی هابز در لویاتان (Leviathan) سودمندتر باشد. به نظر او، هر کس در «وضع طبیعی (state of nature)» از «حقوق طبیعیِ آزاد و برابر» برخوردار است، اما پیامد ناگزیر آن «جنگ همه علیه همه» است. وضع صلح زمانی پدید می‌آید که همگان حق طبیعی خود را به یک تن واگذار کنند، یعنی به فرمانروا. هابز فرمانروا را «لویاتان» نیز می‌خوانْد، یعنی به‌اصطلاح همان «وحش». مارکس برای توضیح این فرایند عبارت‌های زیر را از کتاب مقدس نقل کرد. «این‌ها یک رأی دارند و قدرت و قوّت خویش را به وحش خواهند سپرد.» (مکاشفه‌ی یوحنا، ۱۷:۱۳) «و هیچ‌کس نتواند بخرد یا بفروشد، مگر آنکه نشانِ وحش یا نام او یا عددِ نام او را داشته باشد.» (مکاشفه‌ی یوحنا، ۱۳:۱۷)
با همه‌ی شباهت‌های هابز و مارکس از این حیث، میان آن‌ها چند تفاوت تعیین‌کننده وجود دارد. نخست اینکه قرارداد اجتماعیِ هابز به جامعه‌ای مربوط می‌شود که شیوه‌ی B در آن مسلط است و قرارداد اجتماعیِ مارکس به جامعه‌ای که شیوه‌ی C در آن مسلط است. در مورد اول، آنچه افراد واگذار می‌کنند قدرت یا حقِ به فرمان خود درآوردنِ دیگران است و در مورد دوم، قدرت یا حقِ مبادله. در مورد اول، کسی که قدرت را به انحصار درمی‌آورد فرمانروا، یعنی لویاتان، می‌شود و در مورد دوم، کالایی که قدرت مبادله را به انحصار درمی‌آورد به پول بدل می‌شود. از زاویه‌ای دیگر می‌توان گفت پول شکلِ تکامل‌یافته‌ی روحی است که به هر کالا تعلق دارد. از همین رو بود که مارکس نوشت «پس معمای بت‌واره‌ی پول همان معمای بت‌واره‌ی کالاست که اکنون در برابر چشمانمان آشکار شده و خیره‌مان می‌کند.» (ص. ۱۸۷)
تفاوت تعیین‌کننده‌ی دیگری نیز میان «قراردادهای اجتماعی» این دو هست. در نظر هابز انسان‌ها سوژه‌اند و در نظر مارکس کالاها. در سرمایه انسان‌ها به‌هیچ‌وجه نمی‌توانند سوژه شوند. مارکس می‌گوید «خصلت ارزشیِ محصولات کار فقط هنگامی تثبیت می‌شود که این محصولات همچون مقادیر ارزش (magnitudes of value) عمل کنند. این مقادیر پیوسته و مستقل از حاصلِ اراده، آگاهیِ پیشاپیش و کنشِ مبادله‌کنندگان تغییر می‌کنند. حرکت خودِ مبادله‌کنندگان در جامعه، در نظرشان به شکل حرکتِ چیزها درمی‌آید. در واقع، همین چیزها اختیارِ مبادله‌کنندگان را به دست دارند و خود زیر فرمانِ آنان نیستند.» (ص. ۱۶۶) اما سازوکار این امر چیست؟ در روابط اجتماعیِ معمول، انسان سوژه‌ی آگاهِ کنش و اندیشه است. اما در مبادله‌ی کالا، سوژه همان بت‌واره‌ای است که به کالا تعلق دارد و انسان‌ها چاره‌ای جز تن دادن به آن ندارند. این وارونگی در حرکتِ انباشت ( accumulation) سرمایه به اوج خود می‌رسد و هم‌زمان از دیده پنهان می‌شود. مارکس می‌خواست از این انحراف پرده بردارد.
۴
اکنون باید روشن شده باشد که مارکس کلید حل معمای سرمایه را در مبادله‌ی کالا می‌جست. به تعبیر من، او به جای شیوه‌ی تولید بر شیوه‌ی مبادله تمرکز کرد. برای اقتصاددانان کلاسیک، مبادله امری درجه‌دوم بود. ماتریالیست‌های تاریخی نیز چنین می‌اندیشیدند. اما مارکس در مبادله به کلیدی دست یافت. سرمایه با آغاز کردن از معمای نهفته در مبادله، که اهل اقتصاد سیاسی از آن غافل مانده بودند، به عنوان فرعیِ خود، «نقد اقتصاد سیاسی»، وفادار می‌ماند. از منظری دیگر، این یعنی مارکس شمش‌گرایی و مرکانتیلیسم را جدی گرفت، همان آموزه‌هایی که اقتصاددانان کلاسیک کنار گذاشته بودند. به عقیده‌ی اقتصاددانان کلاسیک، خطای شمش‌گرایی و مرکانتیلیسم از آنجا می‌آمد که اقتصاد را به‌جای تولید از منظر مبادله (گردش (circulation)) می‌نگریستند. میل به پول (طلا) از همین‌جا صورتی منحرف پیدا کرد. مارکس راز سرمایه‌داری را درست در همین انحراف مرکانتیلیسم و شمش‌گرایی یافت. او از این راه میلِ (یا رانه‌ی) منحرف را در بنِ سرمایه‌داری بازشناخت.
مارکس نمونه‌ی اولیه‌ی سرمایه را در گنج‌اندوز یافت. خواسته‌ی گنج‌اندوزان ارزش مبادله‌ای است، یعنی حق یا قدرتِ به دست آوردنِ ارزش مصرفی در هر زمان که بخواهند، و میلشان به خودِ ارزش مصرفی نیست. انباشت ارزش مصرفی (محصولات) حدی دارد، اما انباشت ارزش مبادله‌ای می‌تواند تا بی‌نهایت ادامه یابد. از این لحاظ می‌توان گفت انباشت اساساً با پول آغاز می‌شود، یا آغازش به شکل انباشت پول است. اما چگونه می‌توان پول انباشت؟ تنها راه این است که خرجش نکنیم. مارکس می‌نویسد «ازاین‌رو، گنج‌اندوز امیال تنِ خود را در پای بت‌واره‌ی طلا قربانی می‌کند. او انجیلِ پرهیز را بسیار جدی می‌گیرد.» (ep231)
مارکس پس از بحث درباره‌ی گنج‌اندوزان، به سرمایه‌ی بازرگانی (merchant capital) می‌پردازد. گنج‌اندوزان با پرهیز و امساک پول می‌اندوزند و بازرگانان پول خود را به کار می‌اندازند تا چیزی را ارزان بخرند و گران‌تر بفروشند و از این راه پول به دست آورند. به تعبیر مارکس، سرمایه‌دارانِ بازرگان «گنج‌اندوزان عاقل»اند و گنج‌اندوزان «سرمایه‌داران دیوانه». از این حیث، سرمایه‌داران صنعتی را هم باید «گنج‌اندوزان عاقل» نامید. ماکس وبر، هنگامی که به پیوند میان اخلاق پروتستانی (protestant ethics) و «روحِ» سرمایه‌داری اشاره کرد، گمان می‌کرد از وجه نیمه‌خودمختارِ (semi-autonomous) روبنای ایدئولوژیک پرده برمی‌دارد، وجهی که ماتریالیسم تاریخی از توضیحش ناتوان است. اما وبر درنیافت که سرمایه‌داریِ صنعتی ذاتاً منحرف است و شکلِ تکامل‌یافته‌ای از گنج‌اندوزی به شمار می‌رود و «روح» آن نیز شکل تکامل‌یافته‌ی «بت‌واره‌ی کالا»ست. از همه مهم‌تر، از نظرش دور ماند که مارکس پیش از او در سرمایه به همه‌ی این‌ها اشاره کرده بود.
مارکس این استعاره‌های دینی را صرفاً برای ریشخند به کار نمی‌بُرد. مسئله‌ای که تحلیل می‌کرد از بنیاد به دین شباهت داشت. عبارتِ زیر گویای این نکته است و بخشی از بحث «دگردیسی» کالا به پول (C-M) است. «نخستین دگردیسیِ کالا، یا فروش. جهشی که ارزش از پیکر کالا به پیکر طلا می‌زند، به تعبیری که جای دیگری به کار برده‌ام، جهش مرگ‌بارِ (salto mortale) کالاست. اگر جهش به مقصد نرسد، صاحبِ کالاست که مغبون می‌شود و خودِ کالا مغبون نمی‌شود.» (ص. ۲۰۰)
اما در واقع خودِ کالاها هستند که «مغبون» می‌شوند، چون اگر فروش نروند، دور ریخته می‌شوند. پیش‌تر، «جهش مرگ‌بار» کالا را به «جهش مهلکِ (fatal leap)» کی‌یرکگور (Kierkegaard) در ایمان دینی ربط داده‌ام. (نقد متقاطع، کانت و مارکس (Transcritique, Kant and Marx)، ام‌آی‌تی (MIT)) اگر جهشِ کالا به مقصد نرسد، کالا به «بیماری تا پای مرگ (sickness unto death)» مبتلا می‌شود (کی‌یرکگور). این بیماری پیوسته گریبان‌گیر سرمایه است، هرچند در ظاهر پیدا نیست. خریدوفروش از راه اعتبار انجام می‌شود. یعنی کار چنان پیش می‌رود که گویی کالاها پیشاپیش فروخته شده‌اند. اما سرانجام باید حساب‌ها را تسویه کرد و آن وقت است که حکم صادر می‌شود. درست در همین لحظه «بیماری» خود را نشان می‌دهد. مارکس امکان بحران را در همین مبادله‌های مبتنی بر اعتبار می‌دید. «بنابراین این شکل‌ها متضمنِ امکان‌اند و صرفاً متضمنِ امکان.» (ص. ۲۰۹)
چنین درکی برای آدام اسمیت یکسره بیگانه بود. او به‌سادگی فرض می‌کرد که مبادله‌ی هم‌ارز امری عادی و مطلوب است. بر همین اساس، از بازرگانان به دلیل سود بردن از ارزان خریدن و گران فروختن انتقاد می‌کرد و سود بردنِ سرمایه‌دارانِ صنعتی از راه مبادله‌ی هم‌ارز را موجه می‌دانست. پیداست که این همان نقدِ لیبرالیِ اقتصاددانان کلاسیک بر مرکانتیلیسم بود. از دید آنان، سرمایه‌ی صنعتی سود خود را در فرایند تولید به دست می‌آورَد و مبادله منشأ سودش نیست. دقیق‌تر بگوییم، سود از افزایش بهره‌وری (productivity) بر اثر تقسیم کار (division of labor) و همکاری به دست می‌آید. طبیعی و عادلانه است که این عایدی نصیب سرمایه‌دار شود، زیرا او وسایل تولید (means of production) و مواد خام را فراهم کرده و کارگران را سازمان داده است. در پاسخ به این توضیح، سوسیالیست‌های ریکاردویی گفتند سرمایه‌داران صنعتی حق کارگر را از او می‌گیرند.
از جهتی، جوانه‌های این اندیشه‌ها در نظریه‌ی ریکاردو وجود داشت و با فقیر شدنِ طبقه‌ی کارگر سر برآورد. سوسیالیست‌های ریکاردویی نخستین کسانی بودند که مفاهیمی چون «ارزش اضافی (surplus value)» و «بهره‌کشی (exploitation)» را طرح کردند. رابرت اوئن و پرودون، تحت تأثیر آنان، جنبش‌هایی سوسیالیستی به راه انداختند. انتظارشان این بود که اگر بتوانند فرایند تولید را از نو سازمان دهند، سرمایه‌داری پشت سر گذاشته خواهد شد. آنان سرمایه‌داری را در تمامیتش (totality) در نظر نمی‌گرفتند. می‌توان گفت هرقدر هم به اهلِ اقتصاد سیاسی (اقتصاد کلاسیک) انتقاد داشتند، اساساً به همان مکتب تعلق داشتند. از منظری دیگر، «جهش مهلک» نهفته در سرشتِ «مبادله» را نمی‌دیدند. این یعنی از نظر دور می‌داشتند که «مبادله» مستلزم نوعی ایمان (بت‌وارگی) است.
عموماً چنین می‌پندارند که مارکس این اندیشه را رواج داد که سرمایه در فرایند تولید از کارگران بهره‌کشی می‌کند. شاید چنین کرده باشد، اما این اندیشه به‌هیچ‌وجه ابداع او نبود. وجه بدیع کار مارکس این است که در سرمایه به فرایند مبادله روی آورد. او روشن کرد که سرمایه در بنیاد خود سرمایه‌ی بازرگانی است. سرمایه تنها با کسب ارزش اضافی از راه مبادله فزونی می‌گیرد. این امر درباره‌ی سرمایه‌داری صنعتی نیز صدق می‌کند. بنابراین، می‌توان شیوه‌ی انباشت سرمایه را به‌طور کلی در فرمول M-C-M′ بیان کرد.
مارکس آنتی‌نومیِ (antinomy) زیر را طرح کرد. «بنابراین سرمایه نمی‌تواند از گردش پدید آید و به همان اندازه محال است که بیرون از گردش پدید آید. منشأ آن باید هم در گردش باشد و هم بیرون از گردش.» (E268) «رودُس همین‌جاست، همین‌جا بپر!» (Hic Rhodus, hic Salta!) اما این آنتی‌نومی حل‌شدنی است، به شرط آنکه فرض کنیم گردش (مبادله) میان نظام‌های هم‌زمانیِ (synchronic systems) متفاوت صورت می‌گیرد (نظام‌های رابطه‌ایِ ارزشِ کالاها).[۳]
درست است که بازرگان از ارزان خریدن و گران فروختن ارزش اضافی به دست می‌آورد. اما او شیادی حیله‌گر نیست که مبادله‌ی نابرابر انجام دهد. ارزش هر چیز در نظام رابطه‌ایِ ارزشِ کالاها تعیین می‌شود که آن چیز در آن جای دارد. بنابراین، ممکن است چیزی در جایی ارزان و در جایی دیگر گران باشد. انباشت سرمایه، یعنی کسب ارزش اضافی، از راه خریدن چیزی در جایی که بهایش پایین است و فروختن آن در جایی که بهایش بالاست ممکن می‌شود. هر دو معامله عادلانه و مبتنی بر توافق طرفین‌اند. در مجموع، می‌توان گفت سرمایه‌ی بازرگانی مازاد را از تفاوت مکانیِ میان نظام‌های ارزش به دست می‌آورد. دادوستدهای راه دور از ویژگی‌های سرمایه‌داری بازرگانی‌اند، زیرا به‌طور کلی هرچه فاصله بیشتر باشد، شکافِ میان نظام‌های ارزش نیز بیشتر است.[۴]
سرمایه‌ی صنعتی در اساس همان سرمایه‌ی بازرگانی است. نباید پنداشت که سرمایه‌ی بازرگانی صرفاً با دست زدن به مبادله از این تفاوت بهره می‌برد. برای یافتن تفاوت‌ها میان نظام‌های گوناگون، باید آگاه، تیزبین، خلاق و ماجراجو بود. می‌توان گفت بازرگانان سزاوارند که سود را به‌عنوان پاداشِ چنین «کاری» و چنین «شایستگی‌هایی» بگیرند. تفاوت سرمایه‌ی بازرگانی و سرمایه‌ی صنعتی در این است که دومی نوع تازه‌ای از کالا را یافت، یعنی کالای کار، همان کارگران مزدبگیر.
کارگران مزدبگیر با بردگان و سِرف‌ها تفاوت دارند. به تعبیر مارکس، از دو جهت «آزاد»ند، یعنی هم از قیدوبندهای فئودالی آزادند و هم از وسایل تولید. کارگران مزدبگیر نیروی کارِ (labor power) خود را همچون کالا می‌فروشند و بر مبنای توافق با کارفرما مزد می‌گیرند. از این حیث، برخلاف بردگان یا سرف‌ها، مجبور به این کار نیستند. از سوی دیگر، چون از وسایل تولید، مانند زمین، آزادند، ناگزیرند آنچه را تولید کرده‌اند با مزدشان دوباره بخرند.
اهمیت این نکته از آن روست که سرمایه‌ی بازرگانی عمدتاً با کالاهای تجملی سروکار دارد، حال آنکه سرمایه‌ی صنعتی با مایحتاجِ کارگران مزدبگیر سروکار دارد. افزون بر این، سرمایه دیگر نیازی ندارد راه‌های دور را بپیماید. سرمایه‌ی صنعتی با میانجی‌گری در فرایندی که طی آن کارگران، در مقام مصرف‌کننده، آنچه را خود تولید کرده‌اند بازمی‌خرند، ارزشِ تفاضلی (differential value) به دست می‌آورد و به این ترتیب خود را انباشته می‌کند. مارکس در گروندریسه (Grundrisse) تأکید می‌کرد که ارزش اضافی برای سرمایه سرانجام هنگامی تحقق می‌یابد که کارگران، در مقام مصرف‌کننده، محصولات خود را بازبخرند. اما این نکته را در سرمایه کنار گذاشت. در عوض، چنان توضیح می‌دهد که گویی ارزش اضافی در نقطه‌ی تولید، از راه «مبادله‌ی نابرابر» یا «بهره‌کشی»، مثلاً از طریق طولانی‌تر کردنِ ساعات کار، پدید می‌آید. او این را «ارزش اضافیِ مطلق (absolute surplus value)» نامید، مفهومی که از دیدگاه سوسیالیست‌های ریکاردویی فراتر نمی‌رود.
مفهوم بدیعی که مارکس در سرمایه عرضه کرد «ارزش اضافیِ نسبی (relative surplus value)» بود که به سرمایه‌ی صنعتی اختصاص دارد. این همان مابه‌التفاوتی است که سرمایه با بالا بردنِ بهره‌وری از طریق نوآوری فناورانه و، در نتیجه، پایین آوردنِ نسبی مزد کارگران به دست می‌آورد. دقیق‌تر بگوییم، مزد کارگران در بازار کار بر پایه‌ی توافق میان سرمایه و کارگران یا اتحادیه‌های کارگری تعیین می‌شود. بااین‌حال، عامل تعیین‌کننده‌ی آن در بنیاد، بهره‌وریِ کار متناسب با سطح معینی از فناوری است. سرمایه می‌کوشد با به‌کارگیریِ انواع نوآوری‌های فناورانه، بهره‌وری کار، یعنی به تعبیر مارکس نرخ ارزش اضافی (rate of surplus value)، را بالا ببرد. در نتیجه، ارزشِ آنچه کارگران تولید می‌کنند از مزدی که بنا بر توافق دریافت می‌کنند بیشتر می‌شود. این همان «ارزش اضافیِ نسبی» است. در این حالت، کارگران از اینکه از آن‌ها «بهره‌کشی» می‌شود آگاه نیستند.
انباشت سرمایه‌ی صنعتی عمدتاً از راه کسب همین ارزش اضافیِ نسبی ممکن می‌شود. نوآوری فناورانه نظام ارزشِ کالاها را دگرگون می‌کند و این کسب را ممکن می‌سازد. نیروی کار در مقام کالا نیز در این نظام جای دارد. در مقابل، سرمایه‌ی بازرگانی در روزگاری که مجال چندانی برای پیشرفت فناوری نبود، ارزش اضافی را از تفاوت‌های مکانیِ میان نظام‌های ارزش به دست می‌آورد و ازاین‌رو به دادوستدِ راه دور وابسته بود.
از سوی دیگر، سرمایه‌ی صنعتی می‌تواند با وارد کردنِ کارگران‌ـ‌مصرف‌کنندگانِ تازه و بالا بردنِ بهره‌وری کار، یعنی با ایجاد تمایزِ «زمانی» در نظام ارزش، ارزش اضافی به دست آورد.[۵] سرمایه‌ی صنعتی، چون در رقابت با سرمایه‌های دیگر قرار دارد، چاره‌ای ندارد جز اینکه بکوشد از راه نوآوری فناورانه ارزش اضافی به دست آورد. همین امر سرمایه را به نوآوریِ بی‌وقفه در فناوری وامی‌دارد. اما به همین دلیل، سرمایه محکوم به پایان یافتن است، زیرا بدون پیشرفت پیوسته‌ی فناوری و پیدایش کارگران‌ـ‌مصرف‌کنندگانِ تازه نمی‌تواند خود را انباشته کند.
خلاصه، مقصودم این است که راز اقتصاد سرمایه‌داری را باید در فرایند مبادله جست، نه در تولید. جانِ کلامِ نقد مارکس بر اقتصاد سیاسی همین است. از همین رو، برای کالبدشکافیِ اقتصاد سرمایه‌داری به مبادله‌ی کالا بازگشت. باید بار دیگر بر اهمیت درکِ مارکس از کالا در مقام بت‌واره تأکید کنیم.
۵
رانه‌ی انباشت پول در بنیادِ حرکت سرمایه قرار دارد. معمولاً گمان می‌کنند که در جامعه‌ی سرمایه‌داری، میلِ مادیْ به انسان‌ها جهت می‌دهد. اما آنچه سرمایه‌داران را به حرکت وامی‌دارد میل به حق یا قدرتِ به دست آوردنِ چیزهای مادی است. خودِ چیزهای مادی موضوع این میل نیستند. به بیان دیگر، این میل خصلتی حسی ندارد و فراحسی است (بیرون از قلمرو حس). چنان‌که مارکس نشان داد، این میل در مورد گنج‌اندوز شکلی آشکارا منحرف پیدا می‌کند. «ازاین‌رو، گنج‌اندوز امیال تنِ خود را در پای بت‌واره‌ی طلا قربانی می‌کند. او انجیلِ پرهیز را بسیار جدی می‌گیرد.»
در اینجا باید توجه کرد که میل سرمایه با میل فرد یکی نیست. سرشت سرمایه چنان است که محکوم به انباشت خویش است. رانه‌ی سرمایه از اراده‌ی کسانی که حاملِ آن‌اند فراتر می‌رود. ممکن است فرد معینی این رانه را پس بزند، اما در این صورت فقط فرد دیگری جایش را می‌گیرد. برای همین مارکس در پیش‌گفتارِ سرمایه گفت «بگذارید برای جلوگیری از سوءتفاهم‌های احتمالی این نکته را بگویم. من به‌هیچ‌روی تصویری دل‌انگیز از سرمایه‌دار و زمین‌دار ترسیم نمی‌کنم. اما در اینجا تنها تا جایی با افراد سروکار داریم که تجسّمِ مقوله‌های اقتصادی و حاملانِ (Trager) مناسبات و منافع طبقاتیِ معینی باشند. از دیدگاه من، که تکوینِ صورت‌بندی اقتصادیِ جامعه را فرایندی از تاریخ طبیعی می‌بیند، کمتر از هر دیدگاه دیگری می‌تواند فرد را مسئولِ مناسباتی بداند که از حیث اجتماعی همچنان ساخته‌ی آن‌هاست، هر اندازه هم که بتواند از حیث سوبژکتیو خود را از آن‌ها فراتر ببرد.» (پیش‌گفتارِ ویراست نخست، ص. ۹۲)
بنابراین، حرکت سرمایه برای انباشت از اراده یا میلِ انسان سرچشمه نمی‌گیرد. محرک آن بت‌وارگی است، یعنی همان «روحی» که به کالاها تعلق دارد. جامعه‌ی سرمایه‌داری جامعه‌ای است که تکامل‌یافته‌ترین شکل بت‌وارگی آن را سازمان می‌دهد. مارکس برای نشان دادنِ اینکه سرمایه در مقام روح چگونه تحقق یافت، در نوشتنِ سرمایه می‌بایست وفادارانه از منطق هگل پیروی کند.
بااین‌حال، چنان‌که اشاره کردم، بخش‌های مهمی از سرمایه با منطق هگل سازگار نیستند. از برجسته‌ترین نمونه‌ها، عرضه‌ی نظریه‌ی ارزش کار در آغاز کتاب است. این کار به‌جا نیست، زیرا ارزش کار در آغاز وجود نداشت و تازه در مرحله‌ی سرمایه‌داری صنعتی پدید می‌آید. نمونه‌ای دیگر به پایان سرمایه‌داری مربوط می‌شود. مارکس در اواخر جلد نخست می‌نویسد که همراه با رشد و تراکمِ (concentration) سرمایه، «شورشِ طبقه‌ی کارگر» نیز بالا می‌گیرد، «طبقه‌ای که شمارش پیوسته افزایش می‌یابد و خودِ سازوکار شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری آن را تربیت، متحد و سازمان‌دهی می‌کند.» «تمرکزِ وسایل تولید و اجتماعی شدنِ کار به نقطه‌ای می‌رسند که با پوسته‌ی سرمایه‌داری سازگار می‌شوند. این پوسته از هم می‌درد. ناقوس مرگِ مالکیت خصوصیِ سرمایه‌داری به صدا درمی‌آید. از سلب‌مالکیت‌کنندگان (expropriators) سلب مالکیت می‌شود.» (e1، ص. ۹۲۹)
این منطق به الگوی ماتریالیسم تاریخی نزدیک‌تر است تا به منطق هگل. ازاین‌رو، ضرورتِ فروپاشیِ اقتصاد سرمایه‌داری را روشن نمی‌کند.[۶] در اینجا می‌خواهم به گفته‌ی مارکس درباره‌ی وارونه کردنِ منطق هگل بازگردم و معنای آن را روشن کنم. هگل در پیش‌گفتارِ فلسفه‌ی حق (Philosophy of Right) نوشت «جغد مینروا (Minerva) تنها با فرا رسیدنِ شامگاه بال می‌گشاید.» معنای این سخن آن است که شناخت فلسفی تنها پس از آن ممکن می‌شود که واقعیت تاریخی به‌تمامی تکوین یافته و به پایان رسیده باشد.
قصد مارکس در سرمایه وارونه کردنِ همین اندیشه بود. اگر واقعیتی تاریخی در تمامیتش فهمیده شود، به پایان می‌رسد. «در فهم ایجابیِ آنچه هست، هم‌زمان نفیِ آن و نابودیِ آن را نیز درمی‌یابد.» (e1، ص. ۱۰۳) به همین دلیل، نیازی نداشت در سرمایه سرمایه‌داری را محکوم کند یا کارگران را به حرکت درآورد، هرچند در جاهای دیگر چنین می‌کرد. آنچه ضروری می‌دانست، روشن کردنِ کاملِ سرمایه‌داری در تمامیتِ تاریخی و منطقی‌اش بود.
بااین‌همه، «فهم ایجابی» اقتصاد سرمایه‌داری در جلد نخست به‌تمامی بسط نمی‌یابد. چنین فهمی تنها در سطحی ممکن است که در آن اقتصاد سرمایه‌داری تماماً به‌واسطه‌ی نظام اعتباری سازمان یافته باشد. در حقیقت، پخته‌ترین درک از سرمایه را در جلد سوم می‌بینیم، یعنی آنجا که مارکس به مرحله‌ای می‌پردازد که در آن سرمایه شکلِ سرمایه‌ی سهامی (شرکت سهامی) به خود می‌گیرد. او هنگام نوشتن درباره‌ی «تمرکز وسایل تولید و اجتماعی شدنِ کار» همین را در نظر داشت.
با وجود این، بحث سرمایه‌ی سهامی چندان برجسته نیست. دلیلش این است که جلد سوم با شرحِ «طبقات» به اوج می‌رسد و همان‌جا پایان می‌یابد (فصل ۵۲). به نظر من، سزاوار است سرمایه با بحث سرمایه‌ی سهامی پایان بگیرد. دلیلش این است که مارکس درست در آغاز کتاب نوشت «ثروتِ جوامعی که شیوه‌ی تولیدِ سرمایه‌داری در آن‌ها حاکم است به شکلِ ‹مجموعه‌ای عظیم از کالاها› پدیدار می‌شود و کالای منفرد (individual commodity) شکلِ بنیادیِ آن می‌نماید. بنابراین، پژوهش ما از تحلیل کالا آغاز می‌شود.» کالاها در اینجا چیزهای صرف نیستند و باید آن‌ها را همان ارواحی دانست که به چیزها تعلق دارند (بت‌واره‌ها). آن‌ها باید نخست به پول، سپس به سرمایه و سرانجام به کالایی به نام سرمایه‌ی سهامی بدل شوند. در سرمایه‌ی سهامی، سرمایه به کالا بدل می‌شود.
مارکس در نقل‌قولی که در آغاز این مقاله آوردم، از «مجموعه‌ای عظیم از کالاها» سخن می‌گوید. این مجموعه سرمایه‌ی کالایی‌شده (commodified capital)، یعنی سرمایه‌ی سهامی، را هم در بر می‌گیرد. به این معنا، چنان‌که هگل می‌گوید، پایان میانجیِ آغاز است. به بیان دیگر، سیر تکوین هنگامی پایان می‌یابد که کالای آغازین تکامل پیدا کند و به کالای نهایی، یعنی سرمایه‌ی سهامی، بدل شود. در اینجا می‌بینیم که ارواح ساده‌ی وابسته به چیزها تکامل می‌یابند و به روح مطلق بدل می‌شوند. اگر سرمایه این نکته را روشن کرده بود، به‌راستی هم به هگل وفادار می‌ماند و هم او را وارونه می‌کرد. به این معنا، سرمایه می‌بایست با سرمایه‌ی سهامی پایان می‌یافت.
سرمایه‌ی سهامی آخرین شکلِ سرمایه است که با گسترش اعتبار پدید آمد. بااین‌همه، یکسره تازه نیست و بازگشتِ نخستین شکل سرمایه است. اکنون به سه شکل انباشت سرمایه بازگردیم که مارکس در سرمایه عرضه کرد.
(۱) سرمایه‌ی بازرگانی — M-C-M′
(۲) سرمایه‌ی وام‌دهی (money-lending capital) — M-M′
(۳) سرمایه‌ی صنعتی — M-C—-P—-C-M′
سرمایه‌ی وام‌دهی، برخلاف سرمایه‌ی بازرگانی، نیازی به جهش مرگ‌بارِ خریدوفروش کالاها ندارد. سرمایه‌ی به‌کارافتاده همراه با بهره (interest) بازمی‌گردد. پیداست که سرمایه‌ی وام‌دهی بدون سرمایه‌ی بازرگانی، که بهره را تأمین می‌کند، نمی‌تواند دوام بیاورد. بااین‌همه، در اینجا رؤیای گنج‌اندوز را تحقق‌یافته می‌بینیم، رؤیای انباشت پول بدون دادوستد.
به تعبیر مارکس، سرمایه‌ی بازرگانی و سرمایه‌ی وام‌دهی شکل‌های «پیش از توفان نوح» سرمایه‌داری‌اند. سرمایه‌ی صنعتیِ مدرن از آن‌ها فراتر رفت و آن‌ها را همچون لحظه‌هایی جزئی (partial moments) در خود جذب کرد. برای نمونه، سرمایه‌ی بازرگانی به سرمایه‌ی تجاری (commercial capital) بدل شد که بخشی از فرایند انباشت سرمایه‌ی صنعتی را به انجام می‌رساند و سرمایه‌ی وام‌دهی به سرمایه‌ی بهره‌آور (interest-bearing capital) بدل شد، مانند بانک‌ها. به همین دلیل، اقتصاددانان کلاسیک که اندیشه‌شان بر سرمایه‌ی صنعتی استوار بود، مرکانتیلیسم و شمش‌گرایی را رد کردند، زیرا آن دو بر سرمایه‌ی بازرگانی و سرمایه‌ی وام‌دهی استوارند. اما فرمول (۳) واپسین شکل انباشت سرمایه نیست. پس از آن، (۱) و (۲) دوباره سر برمی‌آورند و سرانجام (۳) همه‌ی شکل‌های دیگرِ انباشت سرمایه را در خود جذب می‌کند. این روند شکلِ سرمایه‌ی سهامی یا سرمایه‌ی مالی (financial capital) را به خود می‌گیرد.
شرکت‌های سهامی برای جذب سرمایه‌گذاری تأسیس شدند. از همان سده‌ی سیزدهم در ایتالیا وجود داشتند و چند سده بعد وسعت یافتند. کمپانی هند شرقیِ هلند و کمپانی هند شرقیِ بریتانیا نمونه‌های شاخصِ چنین مؤسسه‌های بزرگی بودند که به‌ترتیب در سده‌های هفدهم و هجدهم تأسیس شدند. سرمایه‌ی آن‌ها یکسره سرمایه‌ی بازرگانی بود. با ظهورِ سرمایه‌ی صنعتی در بریتانیا بر شمار شرکت‌های سهامی افزوده شد. در عصر انقلاب صنعتی، بنگاه‌هایی که برای آغاز کار به پول هنگفتی نیاز داشتند فزونی گرفتند. این‌گونه بنگاه‌ها به‌ویژه پس از آن رونق گرفتند که مسئولیتِ محدودِ سهام‌داران در بریتانیا رسمیت قانونی یافت. در نتیجه، سرمایه‌ی سهامی انتقال‌پذیر شد و همچون کالا به دادوستد درآمد.
با سرمایه‌ی سهامی، سودِ سرمایه‌ی صنعتی صورتِ بهره به خود می‌گیرد. به بیان دیگر، (۲) بر (۳) چیره می‌شود. از منظری دیگر، در سرمایه‌ی سهامی با سرمایه همچون کالا رفتار می‌شود. بدین‌سان سرمایه، که از بت‌وارگیِ کالا آغاز کرده بود، در مقام سرمایه‌ی سهامی به‌تمامی خود را محقق می‌کند. این بدان معناست که بت‌وارگی بر سراسر تولید حکم‌فرما می‌شود. ازاین‌رو، مارکس می‌گوید «خصلت بت‌واره‌ایِ سرمایه و بازنماییِ این بت‌واره‌ی سرمایه به کمال می‌رسد. در M-M′ شکلِ نامعقولِ سرمایه را داریم که در آن سرمایه به‌لحاظ منطقی مقدم بر فرایند بازتولیدِ (reproduction) خودش انگاشته می‌شود. این تواناییِ پول یا کالا که مستقل از بازتولید بر ارزشِ خودش بیفزاید، عیان‌ترین صورتِ رازآمیزسازیِ سرمایه است.» در سرمایه‌ی سهامی یا مالی، برخلاف سرمایه‌ی صنعتی، انباشت از راه بهره‌کشیِ مستقیم از کارگران تحقق نمی‌یابد و با دادوستدهای سفته‌بازانه (speculative trades) صورت می‌گیرد. اما در این فرایند، سرمایه به‌طور غیرمستقیم ارزش اضافی را از سرمایه‌ی صنعتیِ رده‌ی پایین‌تر می‌مکد. از همین روست که انباشتِ سرمایه‌ی مالی، بی‌آنکه مردم آگاه باشند، نابرابری‌های طبقاتی پدید می‌آورد. این همان اتفاقی است که اکنون با گسترش نولیبرالیسم در مقیاس جهانی می‌افتد.
۶
باز می‌گویم که بت‌وارگی در سرمایه‌ی سهامی به عالی‌ترین شکلِ خود می‌رسد. نزد هگل، روح مطلق همه‌ی فرایندها و لحظه‌هایی را که تاکنون وجود داشته‌اند در بر می‌گیرد. به همین قیاس، سرمایه‌ی سهامی «بت‌واره‌ی مطلق» است که تمامیِ فرایند و همه‌ی لحظه‌های انباشت سرمایه را در بر می‌گیرد. اما چگونه می‌توان با چنین فهمی «در فهم ایجابیِ آنچه هست، هم‌زمان نفیِ آن را نیز دریافت»؟ (پس‌گفتارِ ویراست دوم، ۱۸۷۳)
مارکس در جلد سوم دلیل «نابودی ناگزیرِ» شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری را در «قانون گرایش نزولیِ نرخ سود» یافت. سرمایه پیوسته ناگزیر است خود را انباشته کند یا گسترش دهد. «نرخ سود (rate of profit) نیروی محرکِ تولید سرمایه‌داری است و چیزی تولید نمی‌شود مگر آنکه بتوان آن را با سود تولید کرد.» (ص. ۳۶۸) پس اگر نرخ سود کاهش یابد، شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری به پایان می‌رسد. «تولید در نقطه‌ای متوقف می‌شود که تولید و تحققِ سود آن را ایجاب می‌کنند. رفع نیازها تعیین‌کننده‌ی این نقطه نیست.» (ص. ۳۶۷)
از همین رو، شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری ناگزیر از «دگرگونی‌های انقلابیِ پی‌درپی در خودِ روش‌های تولید، کاهش ارزشِ سرمایه‌ی موجود که همواره با این دگرگونی‌ها همراه است، و کشمکشِ عمومیِ رقابت و ضرورتِ بهبود تولید و گسترشِ مقیاسِ آن» است. (ص. ۳۵۳) بااین‌حال، «هم‌زمان با رشد بهره‌وری، ترکیب سرمایه بالاتر می‌رود و بخش متغیر در قیاس با بخش ثابت به‌طور نسبی کاهش می‌یابد.» (ص. ۳۵۷) معنای این سخن آن است که رشدِ بهره‌وری سود را افزایش می‌دهد، اما نرخ سود را پایین می‌آورد، زیرا سهم سرمایه‌ی پایا (fixed capital) بیشتر می‌شود. بنابراین، گرایش نزولیِ نرخ سود یا حدّ سرمایه فقط از خودِ سرمایه ناشی می‌شود. به تعبیر مارکس، «مانع حقیقیِ تولید سرمایه‌داری خودِ سرمایه است.» (ص. ۳۵۸)
گفته‌ی زیرِ مارکس در این باره اهمیت بسیاری دارد. «موانعِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری چنین نمایان می‌شوند. رشدِ بهره‌وریِ کار قانونی را در خود دارد که به صورتِ کاهش نرخ سود ظاهر می‌شود، در نقطه‌ای معین به خصمانه‌ترین شکل در برابرِ خودِ این رشد می‌ایستد و باید پیوسته از راه بحران‌ها بر آن غلبه کرد.» مارکس پس از بحث درباره‌ی نظام اعتباری، از جمله سرمایه‌ی سهامی، به‌تفصیل به بحران‌ها می‌پردازد. در اینجا بحران‌ها را تهدیدی برای تداومِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری نمی‌داند و آن‌ها را نشانه‌ی فرایندی می‌داند که در آن سرمایه می‌کوشد بر تنگنای سرمایه‌داری «غلبه کند».
مارکس از دهه‌ی ۱۸۴۰ به مسئله‌ی بحران علاقه‌ی بسیاری داشت. انتظار داشت بحران‌های جهانی به انقلابی جهانی بینجامند. به نظرش روشن می‌رسید که بحران جهانی جرقه‌ی انقلابِ سراسریِ اروپا را در ۱۸۴۸ زده بود. اما وقتی بحران جهانیِ بعدی در ۱۸۵۷ فرا رسید، برخلاف انتظارش انقلابی رخ نداد. از آن پس بود که مارکس به‌جد به مسئله‌ی بحران پرداخت یا، دقیق‌تر بگوییم، مطالعه‌ای همه‌جانبه درباره‌ی اقتصاد سرمایه‌داری آغاز کرد. به نظر پیشینِ او، بحران از اضافه‌تولید (overproduction) یا فزونیِ کالاها بر اثر تولیدِ بی‌سامان (anarchic production) پدید می‌آمد. او در گروندریسه (مبانی نقد اقتصاد سیاسی (Outlines of the Critique of Political Economy)، ۱۸۵۸) بر همین نظر بود. در دهه‌ی ۱۸۶۰، هنگامی که در پیش‌نویس جلد سومِ سرمایه به مسئله‌ی بحران‌های ادواری (periodic crises) پرداخت، در این نظر تجدیدنظر کرد.
در گذشته بحران‌های بسیاری، از جمله بحران مشهور لاله (Tulip Crisis) در هلند (۱۶۳۴ تا ۱۶۳۷)، رخ داده بود، اما همه از سفته‌بازی ناشی می‌شدند. رشته بحران‌هایی که از ۱۸۲۵ در بریتانیا آغاز شدند، سرشت متفاوتی داشتند. این رشته هنگامی آغاز شد که سرمایه‌داری صنعتی به درجه‌ای از کمال رسیده بود و بحران‌ها هر ده سال تکرار می‌شدند. وقوع ادواریِ بحران، این نظر را که بحران حاصل شکستِ سیاست اقتصادی یا تولیدِ بی‌سامان است، از اعتبار انداخت. نشانه‌ی فروپاشی سرمایه‌داری هم نبود. برعکس، فقط نشان می‌داد که سرمایه باید از راه چرخه‌های تجاری (business cycles) خود را انباشته کند و این چرخه‌ها ناگزیر بحران به دنبال دارند. افزون بر این، معنایش آن است که سرمایه جز از راه بحران نمی‌تواند تضادهای خود را حل کند. «بحران‌ها از حدِ راه‌حل‌هایی لحظه‌ای و قهرآمیز برای تضادهای موجود فراتر نمی‌روند. فوران‌هایی قهرآمیزند که موقتاً تعادلِ برهم‌خورده را بازمی‌گردانند.» (سرمایه، جلد ۳، ص. ۳۵۷) از این حیث، بحران برای بقای سرمایه‌داری ضروری است و آن را از پا درنمی‌آورد.
چنان‌که پیش‌تر گفتم، مارکس پس از شرح نظام اعتباری به بحران‌ها پرداخت. بحرانِ خاصِ سرمایه‌داری صنعتی هنگامی پدید آمد که نظام اعتباری بالید و به درجه‌ای از کمال رسید. شرکت سهامی و بانک نمونه‌هایی از این بلوغِ نظام اعتباری‌اند. مارکس در سرمایه بحران را این‌گونه توضیح می‌دهد. در دوره‌های رونق، نیروی کار کمیاب می‌شود و مزدها بالا می‌روند و در نتیجه نرخ سود پایین می‌آید، اما این کاهش در تب‌وتابِ اعتبار از چشم پنهان می‌ماند. سپس وضع ناگهان به بحران می‌انجامد. بحران نخست به‌صورت بحران اعتباری رخ می‌دهد و اضافه‌تولید را آشکار می‌کند. در نتیجه، سرمایه‌ی پایا (تأسیسات تولیدی) از رده خارج می‌شود. رکود (depression) ادامه می‌یابد. اما کاهشِ هم‌زمانِ نرخ‌های بهره و مزدها سرمایه‌گذاری تازه در تأسیسات تولیدی و نیروی کار را برمی‌انگیزد. این امر ترکیب ارگانیکِ سرمایه را بالا می‌برد. به این ترتیب، دوره‌ی رکود زمینه را برای رونقِ بعدی آماده می‌کند. پس از رونق نیز بحرانِ دیگری فرا می‌رسد. این تناوب تقریباً هر ده سال یک بار رخ می‌دهد.[۷]
فرایند بالا دو نکته را نشان می‌دهد. نخست اینکه بحران ادواری در چارچوب نظام اعتباریِ پیشرفته رخ می‌دهد، هرچند علتش سفته‌بازی نیست. دوم اینکه علتِ بحران اعتباری تضادی است که به سرمایه‌داری صنعتی اختصاص دارد. در ریشه‌ی این تضاد، وابستگی سرمایه‌ی صنعتی به کالایی خاص، یعنی کالای کار، قرار دارد، کالایی که هم کالاها را تولید می‌کند و هم آن‌ها را بازمی‌خرد. سرمایه نمی‌تواند این کالا را تولید کند. این همان «طبیعت» است که بیرون از سرمایه و خارج از اختیار آن می‌ماند. درست هنگامی که به نظر می‌رسید بت‌وارگیِ سرمایه در سرمایه‌ی سهامی به کمال رسیده است، «طبیعت» به شکل بحران سر برآورد تا از این پندار پرده بردارد.
۷
جالب اینکه چرخه‌ی تجاری‌ای که مارکس بررسی کرد، پس از ۱۸۷۳ ناپدید شد. دشواری‌های ذاتیِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری همچنان پابرجا بودند. حاصلِ این تحول صرفاً رکودی مزمن (chronic depression) بود. علت این بود که سرمایه شیوه‌ی معمولِ بالا بردنِ ترکیب ارگانیکِ خود از راه بحران را کنار گذاشت و سرمایه‌گذاری در تولید صنعتی جای خود را به سرمایه‌گذاری در خارج از کشور داد. به بیان دیگر، شیوه‌های انباشتِ سرمایه‌ی بازرگانی و سرمایه‌ی وام‌دهی جای شیوه‌های انباشتِ سرمایه‌ی صنعتی را گرفتند.
باید توجه کنیم که همه‌ی این پدیده‌ها بیش از هر جا در بریتانیا دیده می‌شدند. برتریِ بریتانیا در صنعت نساجی این کشور را مدتی طولانی در جایگاه قدرت هژمونِ سرمایه‌داریِ جهانی نگه داشت، اما رشد سریعِ صنایع سنگین در آلمان و آمریکا موقعیت بریتانیا را متزلزل کرد. به یک معنا، بحران‌های ادواری خاصِ سرمایه‌داریِ بریتانیا با محوریتِ صنعت پنبه بودند، هرچند آثار این بحران‌ها در سراسر جهان احساس می‌شد. بحران‌ها سرمایه را وامی‌داشتند که ماشین‌آلات را از رده خارج کند. این کار واقعاً مشکلی ایجاد نمی‌کرد، زیرا ماشین‌آلات در هر حال فقط حدود ده سال دوام می‌آوردند. برای همین، بالا بردنِ ترکیب ارگانیکِ سرمایه از راه بحران معقول بود.
اما با گذار به صنایع سنگین و فربه شدنِ سرمایه‌ی پایا، چنین راه‌حلی ناممکن شد. در بریتانیا، سرمایه از گذار به صنایع سنگین صرف‌نظر کرد. دقیق‌تر بگوییم، فرمول انباشتِ سرمایه‌ی صنعتی را کنار گذاشت و به فرمول انباشتِ سرمایه‌ی بازرگانی بازگشت. از همین رو، بریتانیا در حوزه‌ی سرمایه‌ی صنعتی رو به افول رفت و در عین حال هژمونیِ خود را در قلمرو بازرگانی و امور مالی حفظ کرد.
ناپدید شدنِ بحران‌های ادواری با دگرگونی بنیادیِ سرمایه‌ی سهامی پیوند دارد. شرکت سهامی هنگامی اهمیت ویژه‌ای یافت که از حدّ سرمایه‌گذاریِ صرفاً مشترک فراتر رفت و به شکلی برای ادغامِ سرمایه‌ی پایای موجود، بدون از رده خارج کردنِ آن، بدل شد. اما این اتفاق در آلمان و آمریکا افتاد، نه در بریتانیا. انگلس به جلد سومِ سرمایه، که خود ویراسته بود، چنین افزود. «از زمانی که مارکس عبارتِ بالا را نوشت، چنان‌که می‌دانیم، شکل‌های تازه‌ای از سازمان صنعتی پدید آمده‌اند که نماینده‌ی درجه‌های دوم و سومِ سرمایه‌ی سهامی‌اند.» (e3، ص. ۵۶۶) در واقع، انگلس این نکته را با مثالِ آلمان و آمریکا توضیح داد.
این امر با رشد سریعِ صنایع سنگین در آلمان و آمریکا از دهه‌ی ۱۸۶۰ پیوند دارد. در بریتانیا، که صنعت نساجی غلبه داشت، سرمایه‌دارانِ منفرد بسیاری بودند و سرمایه‌ی سهامی فقط نقشی تکمیلی داشت. اما آلمان و آمریکای توسعه‌نیافته از همان آغاز با پشتیبانیِ دولت صنایع سنگین را هدف گرفتند و این امر بنگاه‌هایی غول‌آسا پدید آورد. در همین مرحله بود که شرکت‌های سهامی نقشی ضروری یافتند. هیلفردینگ به این پدیده توجه کرد و بار دیگر بر گفته‌ی مارکس درباره‌ی شرکت سهامی تأکید گذاشت. «این الغایِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری در درونِ خودِ شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری است.» (جلد ۳، ص. ۵۶۹)
هیلفردینگ آمیزه‌ی سرمایه‌ی بانکی و سرمایه‌ی سهامی را «سرمایه‌ی مالی» نامید و آن را «عالی‌ترین مرحله‌ی سرمایه‌داری دانست، زیرا در مرحله‌ی سرمایه‌ی مالی، تولید تا حدّ زیادی یکپارچه و اجتماعی می‌شود. او پایه‌ی واقعیِ سوسیالیسمِ آینده را در همین‌جا می‌یافت. اما به نظر من، سرمایه‌ی مالی‌ای که در آلمان و آمریکا پدید آمد، از ویژگی‌های ملت‌های در حال توسعه است. این کشورها قصد داشتند صنایع سنگین را توسعه دهند و به سرمایه‌ی سهامی و بانک‌های غول‌آسا با پشتیبانیِ دولت نیاز داشتند. بنابراین می‌توان سرمایه‌ی مالی را مثبت ارزیابی کرد. اما نمی‌توان آن را عالی‌ترین مرحله‌ی سرمایه‌داری خواند. آن مرحله را باید در بریتانیا جست.
البته در آنجا وجه مثبتی نمی‌توان یافت، اما از چشم‌انداز امروز، نمونه‌ی بریتانیا برای پی بردن به مسیری که سرمایه‌داری جهانی پیموده است گویاتر است. لنین، که دیدگاه هیلفردینگ، مارکسیستِ اتریشی، را درباره‌ی سرمایه‌ی مالی به ارث برده بود، این دیدگاه را از آن رو نقد کرد که به خصلتِ انگلی و زوال سرمایه‌داری نمی‌پرداخت. آنچه را در دیدگاه هیلفردینگ نمی‌یافت، در کتاب «امپریالیسم» (Imperialism) (۱۹۰۲) اثر جی. ای. هابسون، اصلاح‌طلبِ اجتماعیِ بریتانیایی، یافت. دلیلش این است که هابسون امپریالیسم را از منظر سرمایه‌داریِ بریتانیای اواخر سده‌ی نوزدهم توضیح می‌داد. در بریتانیا بود که خصلتِ انگلی و زوالِ سرمایه‌داری در سرمایه‌داریِ مالی برجسته شد.[۸]
بریتانیا هنگامی که قدرتِ هژمونِ سرمایه‌داری جهانی بود، سیاست تجارت آزاد را در پیش گرفت، اما در داخل سیاستِ رفاه و حمایت از طبقه‌ی کارگر را دنبال می‌کرد، زیرا اتحادیه‌های کارگری از انقلاب ۱۸۴۸ به بعد رسمیت قانونی یافته و تقویت شده بودند. بااین‌حال، سرمایه‌ی بریتانیا تولید داخلی و طبقه‌ی کارگر را واگذاشت و به سرمایه‌گذاری در خارج و امور مالی روی آورد. تا آن هنگام، بریتانیا امپراتوری‌ای دریایی با مستعمرات بسیار بود، اما این مستعمرات بیشتر به دولت‌هایی می‌مانستند که اختیار تعیین تعرفه نداشتند. برای نمونه، بریتانیا از راه کمپانی هند شرقی کالاهای خود را به هندِ گورکانی (Mughal India) صادر می‌کرد، اما در امور آن دخالت نمی‌کرد. وقتی صدورِ «سرمایه» به هند را آغاز کرد، «امپریالیست» شد. رویدادی که این تغییر را به معنای واقعیِ کلمه نشان می‌دهد این است که کمپانی هند شرقی در ۱۸۷۶ امپراتور گورکانی را از تخت به زیر کشید و ملکه ویکتوریا را در مقام امپراتریسِ هند بر تخت نشاند.
دیدگاهِ زیرِ هانا آرنت درباره‌ی امپریالیسم روشنگرتر از دیدگاه هیلفردینگ است، زیرا آرنت امپریالیسم را با محوریتِ بریتانیا بررسی می‌کرد. «امپریالیسم را باید نخستین مرحله‌ی فرمانرواییِ سیاسیِ بورژوازی دانست، نه واپسین مرحله‌ی سرمایه‌داری.» (خاستگاه‌های توتالیتاریسم ، پنگوئن ، ص. ۱۳۸)
به نظرِ آرنت، «رهاییِ سیاسیِ بورژوازی» در مرحله‌ی امپریالیسم رخ داد. به بیان دیگر، فرمانرواییِ سیاسی یا دیکتاتوریِ بورژوازی از آن هنگام آغاز شد. مارکسیست‌ها جامعه‌ی پس از انقلاب بورژوایی را دیکتاتوریِ بورژوازی می‌نامیدند. اما آن جامعه با دیکتاتوریِ سرمایه فاصله‌ی بسیار داشت. حاصلِ انقلاب‌های بورژواییِ فرانسه در ۱۷۸۹ و ۱۸۴۸ بیشتر نظامی برای حفاظت از ملت (مردم) در برابر استبدادِ سرمایه‌داری بود. دولت مدرنِ سرمایه‌داری بر ترکیبِ سه عنصر متفاوت استوار است، یعنی سرمایه، ملت و دولت. به بیان ساده، سرمایه‌ـ‌ملت‌ـ‌دولت سازوکاری است که در آن ملت، در مقام جماعتِ خیالی، دولت را وامی‌دارد که از راه مالیات‌ستانی و بازتوزیعِ ثروت، نابرابری و ستیزِ طبقاتیِ برآمده از سرمایه‌داری را برطرف کند.
بااین‌همه، این نظامِ سه‌گانه تنها در مرحله‌ی لیبرالیِ سرمایه‌داری خوب کار کرد، چنان‌که در نمونه‌ی بریتانیا می‌بینیم. این نظام در مرحله‌ی امپریالیستی از کار می‌افتد. سرمایه طبقه‌ی کارگر را وامی‌گذارد و به خارج می‌رود و دولت از چنین سیاستی پشتیبانیِ نظامی می‌کند. در این نقطه، ملت در مقام جماعتِ خیالی قربانی می‌شود و به ناسیونالیسمِ شووینیستی (chauvinist nationalism) بدل می‌گردد. آنچه آرنت «رهاییِ سیاسیِ بورژوازی» نامید، همین فرایند است که طی آن سرمایه از دغدغه‌ی ملت رها می‌شود. شاید این نخستین تلاش از این دست پس از انقلاب بورژوایی بوده باشد، اما آخرینِ آن نبود، زیرا نولیبرالیسم که حوالیِ پایان سده‌ی بیستم در جهان نفوذ کرد، آن را تکرار می‌کند. اگر قرار است نامی بر آن بگذاریم، باید «نوامپریالیسم» بخوانیمش.[۹]
اگر از منظر اوضاعِ پس از ۱۸۷۳ به گذشته نگاه کنیم، کاملاً روشن می‌شود که سرمایه زمانی نوشته شد که بریتانیا در مقامِ قدرت هژمون سیاستی لیبرالی را دنبال می‌کرد. این وضع به مارکس امکان داد که هنگام بررسی اقتصاد سرمایه‌داری، دولت را در پرانتز بگذارد و سرمایه‌داریِ جهانی را از دریچه‌ی یک ملت بررسی کند. این شرایط پس از دهه‌ی ۱۸۷۰ به‌سرعت از میان رفت. بااین‌همه، سرمایه سرنخ‌های کافی برای فهم جهانِ پس از خود به دست می‌دهد.
به‌ویژه، این دریافتِ مارکس که «مانع حقیقی خودِ سرمایه است» در مورد اقتصاد سرمایه‌داریِ پس از سرمایه نیز صدق می‌کند. آنچه مارکس درباره‌ی کاهش نرخ سود یا فزونیِ سرمایه گفت، حاکی از آن بود که سرمایه‌داری تنها در مقیاس جهانی می‌تواند وجود داشته باشد. در محدوده‌ی یک ملت، کاهشِ نرخ سود خیلی زود رخ می‌دهد. انباشت سرمایه تنها از راه پدید آوردنِ کالاهای نیروی کار در سراسر جهان ممکن است، یعنی کالاهایی که کالا تولید می‌کنند و آن‌ها را بازمی‌خرند.
ضرورتِ جهانی شدنِ (globalization) سرمایه‌داری از همین‌جا می‌آید، هرچند این جهانی شدن دیر یا زود به کاهش نرخ سود می‌انجامد. در این فرایند، زندگیِ انسانی و محیط طبیعی، آن‌گونه که پیش از سرمایه‌داری در سراسر جهان وجود داشتند، نابود می‌شوند. اما اگر این فرایند متوقف شود، سرمایه دوام نمی‌آورد. بی‌تردید از این پس انباشت سرمایه هرچه دشوارتر خواهد شد. بااین‌همه، سرمایه دست از انباشت برنخواهد داشت. انسان‌ها هرچه بیندیشند، رانه‌ی گسترشِ خویش در سرمایه هرگز از میان نمی‌رود. قدرتِ بت‌واره‌ی سرمایه همین است. به همین دلیل، سرمایه، که این قدرت را دریافت، همچنان اهمیت دارد.
پی‌نوشت‌ها
*عنوان «درباره‌ی منطق هگل» عنوانی توصیفی است و به اثر مستقلی با این عنوان از مارکس اشاره ندارد؛ احتمالاً ناظر بر نقد مارکس بر فلسفهٔ هگل در سال ۱۸۴۳ است.م
۱. در کاراتانی (۲۰۱۰/۲۰۱۴) پیشنهاد کردم که تاریخ صورت‌بندی‌های اجتماعی را از منظر شیوه‌های مبادله بررسی کنیم. این کوششی بود برای تعمیمِ رویکردِ مارکس به جامعه‌ی سرمایه‌داری به کلِ تاریخ، یعنی نگریستن به آن از منظر مبادله‌ی کالا (شیوه‌ی مبادله‌ی C در اصطلاح من). در آن کتاب استدلال کردم که چهار شیوه‌ی مبادله وجود دارد. A هدیه و عوضِ آن است، B فرمان‌بری و حمایت، C مبادله‌ی کالا و D شیوه‌ای فراتر از سه شیوه‌ی پیشین. در این مقاله، با تمرکز بر شیوه‌ی C، به نظریه‌ی مبادله‌ی خود بازگشته‌ام.
۲. رابرت مَرِت از مفهومِ جان‌انگاریِ استادش تایلر انتقاد کرد. موجودات روحانیِ تایلر شخص‌وار و فهم‌پذیرند، اما نوعی نیرو هست که ناشخص‌وار و فهم‌ناپذیر است. مرت این نیرو را «مانا (mana)» نامید. از این حیث، «هاوِ» موس، یا نیرویی که در مبادله‌ی هدیه عمل می‌کند، مانند مانا پیشاجان‌انگارانه است. در همین حال، بت‌وارگیِ کالا نزد مارکس با موجودات روحانیِ مرت متناظر است. همین نیرو بود که تکامل یافت و به پول و سرمایه بدل شد.
۳. مارکس پس از دفاع از نظریه‌ی ارزش کار در آغازِ سرمایه، به این بحث روی آورد که کالاها چگونه از شکل ارزش به شکل پولی درمی‌آیند. در این بحث، نظریه‌ی ارزش کار را در پرانتز گذاشت. این کار چه معنایی دارد؟ مفهومِ ارزش کار نزد اقتصاددانان کلاسیک چیزی جز بیانِ دوباره‌ی ارزش کالاها برحسب کار، به جای پول، نیست. آنان می‌پندارند که پول صرفاً ارزش کارِ ذاتیِ هر کالا را بازمی‌نمایاند و پول به‌خودی‌خود هیچ رازی ندارد. در مقابل، مارکس نشان داد که ارزشِ هر کالا در نظام رابطه‌ایِ همه‌ی کالاها، از جمله کالا‌ـ‌پول (یا هم‌ارز عام)، تعیین می‌شود.
۴. فرنان برودل در کتابِ ساختارهای زندگی روزمره، تمدن و سرمایه‌داری، سده‌های پانزدهم تا هجدهم (The Structures of Everyday Life: Civilization and Capitalism, 15th-18th Century) میان سرمایه‌داری و بازار تمایز گذاشت. بازار فضایی برای دادوستد است که شهروندانِ محلی، کشاورزان و خرده‌فروشان آن را تشکیل می‌دهند. تقریباً همه‌ی معامله‌هایی که در اینجا صورت می‌گیرند مبادله‌های هم‌ارزند. بازرگانان نمی‌توانند سودی بیش از حق‌العمل به دست آورند. در مقابل، سرمایه‌داری از دادوستدِ راه دور پدید می‌آید که سودی هنگفت به بار می‌آورد.
۵. در مرحله‌ی سرمایه‌داریِ صنعتی، سرمایه هم از تفاوت‌های زمانی و هم از تفاوت‌های مکانی ارزش اضافی به دست می‌آورد. به بیان دیگر، عناصری از سرمایه‌ی بازرگانی و سرمایه‌ی وام‌دهی در سرمایه‌ی صنعتی وجود دارد. بااین‌همه، سرمایه‌ی صنعتی به‌راستی در موقعیتی برتر قرار دارد، زیرا از تمایزگذاریِ زمانی ارزش اضافی به دست می‌آورد. از این حیث، سرمایه‌ی صنعتی بر بهره‌کشی به معنایی دوگانه استوار است (بهره گرفتن / توسعه دادن).
۶. مارکس مبارزه‌ی طبقاتی را در مقام نیروی محرکِ تاریخ انکار نمی‌کرد. اما در سرمایه به مبارزه‌ی طبقاتی از منظرِ معمولِ مناسباتِ «تولید» نمی‌نگریست. برای نمونه، مبارزه‌ی طبقاتی از مناسباتِ تولید به‌خودیِ‌خود برنمی‌خیزد و از رابطه‌ی «مبادله» میان بستانکاران و بدهکاران پدید می‌آید. «برای نمونه، مبارزه‌ی طبقاتی در جهان باستان عمدتاً به شکلِ کشاکشِ بدهکاران و بستانکاران درآمد و در روم با تباهیِ بدهکارانِ پِلبی (plebeian debtors) پایان گرفت، که بردگان جای آن‌ها را گرفتند. در سده‌های میانه، کشاکش با تباهیِ بدهکارانِ فئودال پایان گرفت، که قدرت سیاسیِ خود را همراه با پایه‌ی اقتصادیِ آن از دست دادند. در اینجا به‌راستی شکل پولی (و رابطه‌ی میان بستانکار و بدهکار شکلِ رابطه‌ای پولی را دارد) فقط بازتابِ ستیزی عمیق‌تر، در سطحِ شرایط اقتصادیِ زندگی، بود.» (سرمایه، جلد ۳، ص. ۲۳۳)
۷. دقیق‌تر بگوییم، بحران‌های ادواری‌ای که مارکس در سرمایه به آن‌ها می‌پردازد در ۱۸۲۵، ۱۸۳۶، ۱۸۴۷، ۱۸۵۷، ۱۸۶۶ و ۱۸۷۳ رخ دادند. او شاید بحرانِ ۱۸۶۶ را همان هنگام که دست‌نوشته‌ی جلد سوم را می‌نوشت تجربه کرده باشد. اما از آنجا که در ۱۸۸۳ درگذشت، نمی‌دانست که بحرانِ ۱۸۷۳ آخرینِ بحران‌های ادواری است. این بدان معناست که سرمایه فقط سرمایه‌داریِ دوره‌ای تاریخی و معین را موضوعِ بررسی خود قرار داده بود. بااین‌همه، می‌توان گفت بحران‌های ادواریِ روزگارِ مارکس بودند که چنین بررسی علمی‌ای از بحران را برای او ممکن کردند.
۸. جان اتکینسون هابسون در امپریالیسم، یک بررسی (Imperialism, a Study) (۱۹۰۲) تأکید می‌کرد که وفورِ سرمایه و صدورِ سرمایه در پیِ آن سبب بیکاری و نابرابری‌های طبقاتی می‌شود و به همین دلیل، باید به‌جای سرمایه‌گذاری در خارج و سفته‌بازیِ مالی، سیاستِ بازتوزیعِ برابری‌خواهانه‌ی ثروت را در درون ملت پیش گرفت. این نظر به نقدِ کینزیِ امروزی بر «نولیبرالیسم» شباهت دارد. اما نولیبرالیسم، مانند امپریالیسمِ پیش از آن، از آن دست سیاست‌هایی نیست که دولت بتواند آزادانه آن را اختیار کند یا کنار بگذارد. باید آن را مرحله‌ای تاریخی از سرمایه‌داری دانست.
۹. چنان‌که در ساختار تاریخ جهان (The Structure of World History) گفتم، برداشتِ من از لیبرالیسم (liberalism) و امپریالیسم پیروِ دیدگاه‌هایی است که ایمانوئل والرشتاین در نظام جهانی مدرن، جلد دوم (The Modern World-System II) مطرح کرد. به نظرِ او، لیبرالیسم سیاستی است که یک قدرت هژمون در پیش می‌گیرد، حال آنکه امپریالیسم به مرحله‌ای اشاره دارد که در آن قدرتِ هژمونی وجود ندارد و دولت‌های بسیاری برای به دست آوردنِ هژمونیِ بعدی با هم می‌ستیزند. والرشتاین خاطرنشان کرد که در تاریخِ نظام جهانیِ مدرن فقط سه قدرتِ هژمون وجود داشته‌اند، هلند، بریتانیا و ایالات متحده‌ی آمریکا. از اینجا می‌توان دو نتیجه را محتمل دانست. نخست اینکه مرحله‌های لیبرالی و امپریالیستی پی‌درپی جای یکدیگر را می‌گیرند و به همین دلیل است که پیوسته بر این نظر پافشاری کرده‌ام که نولیبرالیسم را باید «نوامپریالیسم» نامید. دوم اینکه نوامپریالیسمِ امروز با افولِ ایالات متحده آغاز شد و تا برآمدنِ قدرت هژمونِ بعدی ادامه خواهد داشت، اگر اصلاً چنین چیزی ممکن باشد و سرمایه‌داری تا آن زمان دوام بیاورد.
کتاب‌شناسی
برودل، فرنان. ۱۹۹۲. ساختارهای زندگی روزمره، تمدن و سرمایه‌داری، سده‌های پانزدهم تا هجدهم و سرمایه‌داری، سده‌های پانزدهم تا هجدهم. برکلی/لس‌آنجلس، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا (University of California Press).
هابسون، جان اتکینسون. ۱۹۰۲. امپریالیسم، یک بررسی. نیویورک، جیمز پات و شرکا (James Pott & Company).
کاراتانی، کوجین. ۲۰۱۴. ساختار تاریخ جهان. دورهام، انتشارات دانشگاه دوک (Duke University Press) (۲۰۱۰، توکیو، ایوانامی (Iwanami)).
مارکس، کارل. ۱۹۹۱. سرمایه، جلد ۳. لندن، پنگوئن.
والرشتاین، ایمانوئل. ۲۰۱۱. نظام جهانی مدرن، جلد دوم. برکلی/لس‌آنجلس، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا.
دیدگاه‌ها (۰)